నటరాజ స్వరూపంలో పరమశివుడు ఆనంద తాండవం చేస్తున్నప్పుడు ఆయన కుడిపాదం కింద ఒక మరుగుజ్జు రాక్షసుడు కనిపిస్తాడు. సనాతన ధర్మ పురాణాల ప్రకారం ఈ రాక్షసుడి పేరు అపస్మారుడు. ఇతడు అజ్ఞానం, అహంకారం, మతిమరుపు మరియు జ్ఞాన శూన్యతకు సంకేతంగా నిలుస్తాడు.
పూర్వం దారుకావనంలోని మునులు తమ తపోబలం, యజ్ఞ యాగాలు చూసి అహంకారంతో శివుడి కంటే తామే గొప్పవారమని భావించారు. వారి అహంకారాన్ని తొలగించేందుకు శివుడు భిక్షాటక రూపంలో అక్కడికి వెళ్లారు. మునులు మంత్ర బలంతో అభిచార హోమం చేసి, దాని నుంచి పుట్టిన అపస్మారుడిని శివుడిపైకి ప్రయోగించారు. అజ్ఞానానికి ప్రతీకగా ఉన్న ఆ అపస్మారుడిని శివుడు తన కుడిపాదం కింద తొక్కిపట్టి ఆనంద తాండవం చేశారు.
నటరాజ విగ్రహంలోని ప్రతి అంశానికి ఒక పరమార్థం ఉంది. శివుడు అపస్మారుడిని పూర్తిగా సంహరించకుండా తన పాదం కింద నియంత్రణలో ఉంచడానికి ఒక తత్వశాస్త్ర కారణం ఉంది. సృష్టి చక్రం సజావుగా సాగాలంటే జ్ఞానంతో పాటు అజ్ఞానం కూడా ఉండాలని, వెలుగు విలువ తెలియాలంటే చీకటి అవసరమని పురాణాలు చెబుతున్నాయి. అందుకే శివుడు అపస్మారుడిని నాశనం చేయకుండా నిరంతరం అదుపులో ఉంచారు.
మనలో కూడా అహంకారం, అజ్ఞానం అనే అపస్మారుడు ఎప్పుడూ ఉంటాడు. మనిషి తనలోని అహంకారాన్ని జయించి ప్రశాంతతను, ముక్తిని సాధించాలంటే, శివుని జ్ఞానమనే పాదం కింద ఆ అజ్ఞానాన్ని ఎల్లప్పుడూ నియంత్రణలో ఉంచుకోవాలని ఈ రూపం సూచిస్తుంది.
