క్రీ.పూ. 4వ శతాబ్దపు నాటకకర్త భాసుడు రచించిన 'స్వప్న వాసవదత్తమ్' సంస్కృత సాహిత్యంలో అత్యుత్తమ నాటకంగా గుర్తించబడుతుంది. త్రివేండ్రంలోని మహామహోపాధ్యాయ టీ గణపతిశాస్త్రి 1912లో ఈ నాటకాన్ని 'భాసనాటక చక్రం'గా ప్రచురించారు.
ఈ నాటకంలో ఉదయనుడు (వత్స దేశ రాజు) మరియు వాసవదత్త (అవంతీరాజు కుమార్తె) ప్రధాన పాత్రలు. ఉదయనుడు ఆరుణితో యుద్ధంలో ఓడిపోయి, ప్రధానమంత్రి యౌగంధరాయణుడు రాజ్యాన్ని తిరిగి సంపాదించడానికి ఒక కుట్రను రచిస్తాడు. వాసవదత్తను మగధ రాజు దర్శకుడి సోదరిగా మార్చి, రాజు ఉదయనుడిని మోసగించడం ఈ నాటకం ప్రధాన కథాంశం.
నాటకంలో యౌగంధరాయణుడు 'ఇయం మే స్వసా' (ఇదే నా సోదరి) అనే సంభాషణతో, వాసవదత్తను రక్షించడానికి చేసిన ప్రయత్నాలను వివరిస్తాడు. 'కాగతిః? మందభాగా, ఏషా గచ్ఛామి' (మార్గమేముంది? నేను అదృష్టహీనురాలు) అనే వాసవదత్త మాటలు హృదయస్పర్శిగా ఉన్నాయి. ఈ నాటకం సంభాషణలు సహజమైనవి మరియు సందర్భోచితమైనవి.
భాసుడు ఈ నాటకం సంస్కృత సాహిత్యంపై చిరస్థాయిగా ముద్ర వేసింది. కాళిదాసు, శ్రీహర్షుడు వంటి మహాకవులు భాసుడి శైలిని ప్రశంసించారు. నాట్యశాస్త్రం, నాటకశాస్త్రం వంటి శాస్త్రాలపై ఈ నాటకం ప్రభావం ఇప్పటికీ చర్చనీయాంశం.
